Nỗi lo thường trực

Là địa phương nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa khu vực Đông Bắc, Bắc Ninh thường xuyên chịu tác động của bão, áp thấp nhiệt đới, mưa lớn, ngập lụt, lũ quét và sạt lở đất.

Những năm gần đây, dưới tác động của biến đổi khí hậu, những hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện với tần suất dày hơn, cường độ mạnh hơn và ngày càng khó dự báo. Đặc biệt, tại các xã miền núi, nơi địa hình chia cắt, nhiều khu dân cư nằm ven sông, ven suối hoặc dưới chân đồi, nguy cơ mất an toàn trong mùa mưa bão luôn thường trực.

Nỗi lo ấy hiện hữu trong cuộc sống của gia đình bà Phạm Thị Tích, thôn An Châu, xã Sơn Động. Hai năm trước, phía sau nhà bà xuất hiện những vết nứt lớn, tường nhà và công trình phụ bị đổ, nền đất sụt lún.

Sau khi được địa phương hỗ trợ, gia đình đã gia cố nền móng, đóng cọc bê tông để bảo vệ ngôi nhà. Tuy nhiên, nhà nằm sát bờ sông Lục Nam, mỗi khi mưa lớn kéo dài hoặc nước lũ dâng cao, cả gia đình vẫn thấp thỏm. Vì điều kiện kinh tế khó khăn, việc chuyển đến nơi ở mới vượt khả năng tài chính nên gia đình đành tiếp tục bám trụ.

Đó cũng là thực trạng của nhiều hộ dân tại các xã miền núi như Tuấn Đạo, Yên Định, Tây Yên Tử, Đại Sơn, Xuân Lương... Mỗi khi mưa lớn kéo dài, nhiều gia đình phải sơ tán khẩn cấp để bảo đảm an toàn. Đáng lo ngại, không ít vụ sạt lở xảy ra sau khi mưa đã dứt nhiều ngày do đất ngấm nước, địa chất mất ổn định, khiến công tác dự báo và ứng phó càng trở nên khó khăn.

Thực tế cho thấy, thiên tai trên địa bàn tỉnh đang diễn biến ngày càng cực đoan. Riêng năm 2025, Bắc Ninh chịu ảnh hưởng của 4 cơn bão và nhiều đợt mưa lớn trên diện rộng, làm 16.500 ngôi nhà bị ngập, 113 nhà hư hỏng cùng nhiều công trình hạ tầng bị thiệt hại. Nguyên nhân do diện tích rừng tự nhiên suy giảm, việc khai thác rừng sản xuất ở một số nơi chưa thực sự bền vững làm giảm khả năng phòng hộ.

Không ít gia đình xây nhà ven suối, dưới chân taluy hoặc sườn đồi nhưng việc di dời gặp khó khăn do kinh tế eo hẹp, địa phương thiếu quỹ đất tái định cư. Một số công trình phòng, chống thiên tai đã xuống cấp hoặc chưa được đầu tư đồng bộ. Những "điểm nghẽn" này đòi hỏi phải được tháo gỡ bằng các giải pháp đồng bộ.

Tạo hành lang vững chắc

Trước diễn biến ngày càng phức tạp của thiên tai, tỉnh xác định bảo vệ tính mạng người dân là ưu tiên hàng đầu. Mỗi khi xảy ra sự cố, các lực lượng tại chỗ được huy động kịp thời để sơ tán người dân, bảo đảm an toàn, đồng thời nhanh chóng khắc phục hậu quả, hạn chế thấp nhất thiệt hại về tài sản.

Song song với các giải pháp ứng phó, nhiều công trình phòng, chống sạt lở được triển khai theo cơ chế khẩn cấp. Nổi bật là các dự án xử lý sạt lở tại khu Dốc Chợ, xã Trường Sơn; khu vực núi Bục, xã Lục Ngạn; các điểm sạt lở tại xã Tuấn Đạo và khu tái định cư cho người dân tổ dân phố Đặng Xá, phường Kinh Bắc. Đây đều là những khu vực được tỉnh ưu tiên bố trí nguồn lực nhằm sớm khắc phục nguy cơ mất an toàn, ổn định đời sống người dân.

Tiêu biểu là công trình xử lý khẩn cấp sự cố sạt lở đất tại khu Dốc Chợ, xã Trường Sơn với tổng mức đầu tư gần 33 tỷ đồng từ ngân sách tỉnh. Khởi công cuối năm 2024, đến nay công trình đã hoàn thành hơn 98% khối lượng của giai đoạn 1. Vị trí sạt rộng khoảng 30 m, dài 35 m, vết nứt lớn đã ảnh hưởng trực tiếp đến 16 hộ dân với 58 nhân khẩu.

Để xử lý triệt để nguy cơ sạt lở, đơn vị thi công đã xây dựng hệ thống tường chắn kết hợp hạ mái taluy, hoàn thiện hệ thống thoát nước và các giải pháp kỹ thuật. Ban Quản lý dự án xây dựng xã Lục Nam đang phối hợp với xã Trường Sơn kiểm kê đất đai, tài sản trên đất để thực hiện giải phóng mặt bằng giai đoạn tiếp theo.

Thời gian qua, Sở Nông nghiệp và Môi trường thường xuyên phối hợp đôn đốc các chủ đầu tư, nhà thầu khẩn trương tháo gỡ khó khăn, đẩy nhanh tiến độ các công trình trọng điểm. Không chỉ xử lý các điểm sạt lở, tỉnh còn ưu tiên đầu tư các công trình phòng, chống thiên tai gắn với ổn định lâu dài đời sống người dân.

Cụ thể, sau vụ sạt lở nghiêm trọng tại bờ hữu sông Cầu tháng 3/2024 khiến hàng chục hộ dân mất nhà cửa, UBND tỉnh Bắc Ninh (cũ) đã bố trí hơn 28 tỷ đồng xây dựng tuyến kè bảo vệ bờ sông dài khoảng 130 m, kết hợp gia cố chống xói đáy và các hạng mục phụ trợ.

Khu tái định cư rộng 2,6 ha đang được triển khai; người dân đã bốc thăm vị trí lô đất và chờ ngày đến nơi ở mới. Ngoài ra, dự án tái định cư cho người dân làng chài Nguyệt Đức cũng được phường Vân Hà tích cực triển khai với mục tiêu mang lại cuộc sống ổn định cho người dân vùng sông nước.

Phòng ngừa từ sớm, từ xa

Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác sắp xếp, ổn định dân cư tại các khu vực có nguy cơ cao xảy ra thiên tai vẫn còn không ít khó khăn. Trở ngại lớn nhất hiện nay là việc lựa chọn địa điểm xây dựng các khu tái định cư phù hợp, nhận được sự đồng thuận của người dân.

Không ít khu tái định cư còn hạn chế về điều kiện sản xuất, sinh kế, khiến nhiều hộ dân vẫn băn khoăn, chần chừ khi di dời. Bên cạnh đó, tình trạng khan hiếm vật liệu xây dựng, giá nguyên vật liệu và chi phí nhân công tăng cao cũng ảnh hưởng đến tiến độ triển khai một số dự án.

Thi công dự án khắc phục sự cố tại đê tả Cầu, xã Xuân Cẩm.

Để tháo gỡ những khó khăn trên, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã chủ động phối hợp với các sở, ngành và địa phương tham mưu UBND tỉnh nhiều giải pháp về cơ chế, nguồn lực và tổ chức thực hiện; đồng thời ưu tiên bố trí vốn, đôn đốc các chủ đầu tư đẩy nhanh tiến độ các công trình, từng bước hoàn thành mục tiêu đưa người dân ra khỏi vùng có nguy cơ cao về thiên tai.

Với phương châm đầu tư hạ tầng là giải pháp mang tính chiến lược, UBND tỉnh Bắc Ninh vừa ban hành Đề án tu bổ, nâng cấp và đầu tư xây dựng hệ thống công trình đê điều, thủy lợi trên địa bàn tỉnh đến năm 2030 với tổng nhu cầu vốn dự kiến hơn 35.800 tỷ đồng. Mục tiêu là đầu tư đồng bộ hệ thống đê điều, hồ chứa, trạm bơm và các công trình thủy lợi trọng yếu, nâng cao năng lực phòng, chống thiên tai, bảo đảm an toàn cho sản xuất và đời sống Nhân dân, tạo dư địa phát triển kinh tế - xã hội bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp.

Theo đồng chí Đặng Công Hưởng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, cùng với việc đầu tư, nâng cấp hạ tầng, tỉnh xác định giải pháp lâu dài là xây dựng thế trận phòng, chống thiên tai ngay từ cơ sở; gắn quy hoạch dân cư với quy hoạch phòng, chống thiên tai; nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo và phát huy vai trò chủ động của cộng đồng trong phòng ngừa, ứng phó. Các địa phương tiếp tục rà soát những khu vực xung yếu, kiện toàn lực lượng chỉ huy, đội xung kích, chuẩn bị đầy đủ vật tư, phương tiện và xây dựng các phương án ứng phó phù hợp với từng cấp độ rủi ro, bảo đảm sẵn sàng xử lý mọi tình huống.

Trong bối cảnh thiên tai ngày càng cực đoan và khó dự báo, việc chuyển mạnh từ tư duy "ứng phó khi thiên tai xảy ra" sang "chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa" không chỉ là yêu cầu cấp thiết nhằm giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản mà còn là nền tảng để xây dựng các khu dân cư an toàn, thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu.

Khi quy hoạch dân cư gắn với đầu tư hạ tầng phòng, chống thiên tai và sự chủ động của chính quyền, người dân, Bắc Ninh sẽ từng bước nâng cao khả năng ứng phó trước thiên tai, tạo tiền đề cho phát triển bền vững.