Buổi sáng ở Bắc Ninh, những dòng xe nối nhau về phía các khu công nghiệp. Những nhà máy hiện đại vận hành trong nhịp điệu của một nền kinh tế đang hướng tới công nghệ cao. Những sản phẩm được tạo ra từ đây có thể đi rất xa, tới những thị trường cách quê hương hàng nghìn cây số.

Bắc Ninh đang bước sâu hơn vào một không gian phát triển mới. Công nghiệp công nghệ cao, điện tử, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, logistics, đổi mới sáng tạo và kinh tế số đang được xác định là những hướng phát triển quan trọng trong chặng đường phía trước. Quy hoạch điều chỉnh năm 2026 đặt mục tiêu đưa Bắc Ninh trở thành một cực tăng trưởng của miền Bắc, với nền kinh tế dựa ngày càng nhiều vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Nhưng cũng trên mảnh đất ấy, không quá xa những nhà máy, một mái đình vẫn đứng trong bóng cây. Một làng quê vẫn giữ nhịp sống riêng. Và đâu đó, câu Quan họ vẫn ngân lên bên những nếp nhà đã đi qua nhiều thế hệ.

Đó không phải hai Bắc Ninh. Đó là hai nhịp đập của cùng một vùng đất. Một nhịp hướng về tương lai. Một nhịp vọng từ cội nguồn. Và Bắc Ninh hôm nay đang đứng đúng nơi hai nhịp đập ấy gặp nhau.

Không phải di sản đứng bên công nghiệp

Nhiều năm qua, Bắc Ninh thường được kể bằng hai câu chuyện. Một Bắc Ninh của Kinh Bắc: Quan họ, đình chùa, lễ hội, làng nghề, những nếp làng và một nền văn hóa đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Một Bắc Ninh của công nghiệp: những khu, cụm công nghiệp quy mô lớn, những nhà máy hiện đại, tốc độ đô thị hóa nhanh và một nền kinh tế ngày càng gắn sâu với chuỗi sản xuất toàn cầu.

Hai câu chuyện ấy đều đúng. Nhưng đặt chúng cạnh nhau mới chỉ là mô tả. Điều Bắc Ninh cần hôm nay có lẽ là một luận điểm: Di sản không chỉ là thứ Bắc Ninh cần bảo tồn. Di sản có thể là một phần năng lực để Bắc Ninh đi vào tương lai.

Điều đáng chú ý là đây không chỉ là một cách nhìn mang tính cảm hứng. Chính định hướng quy hoạch của Bắc Ninh đã xác định các giá trị lịch sử, văn hiến, di sản văn hóa, tư duy sáng tạo và khát vọng vươn lên của con người Bắc Ninh - Kinh Bắc làyếu tố nền tảng, sức mạnh nội sinhcho quá trình phát triển. Nói cách khác, Kinh Bắc không nhất thiết phải đứng bên ngoài câu chuyện phát triển. Kinh Bắc có thể đứng ở bên trong nó. Bởi khi ấy, Quan họ không chỉ là một làn điệu cần gìn giữ. Làng nghề không chỉ là một điểm đến. Đình, chùa không chỉ là những công trình cổ.

Phía sau những giá trị ấy là ký ức cộng đồng, cách ứng xử, năng lực sáng tạo, tinh thần gắn kết và một hệ giá trị xã hội được hình thành qua thời gian. Đó chính là "vốn văn hóa” của một thành phố. Và vốn văn hóa, nếu được nhìn nhận đúng, không phải là thứ nằm ngoài quá trình phát triển. Nó có thể tạo nên bản sắc. Tạo nên sức hấp dẫn. Tạo nên chất lượng sống. Tạo nên niềm tự hào của cộng đồng. Và xa hơn, tạo nên một lợi thế mà những đô thị mới được xây dựng hoàn toàn từ bê tông, cốt thép và công nghệ rất khó có được.

Khi di sản không còn là phần còn lại của quá khứ

Chúng ta thường nói về di sản bằng những từ rất đẹp: bảo tồn, gìn giữ, phát huy… Nhưng nếu chỉ nhìn di sản như một thứ thuộc về quá khứ, chúng ta dễ biến nó thành một "vật quý” được cất giữ thay vì một giá trị tiếp tục sinh trưởng. Bắc Ninh có thể chọn một cách khác. Không chỉ giữ di sản sống sót, mà làm cho di sản tiếp tục tạo ra giá trị.

Hãy nhìn Quan họ theo một cách khác. Năm 2009, Dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. UNESCO nhấn mạnh rằng Quan họ không chỉ là một hình thức diễn xướng mà còn thể hiện bản sắc địa phương, góp phần tạo dựng các mối liên kết xã hội và củng cố sự gắn kết giữa các cộng đồng làng xã. Quan họ là nghệ thuật của đối đáp, nhưng cũng là nghệ thuật của chừng mực. Là trao gửi, nhưng không áp đặt. Là kết nối, nhưng vẫn giữ khoảng cách đủ đẹp giữa người với người. Đó là những giá trị tưởng như rất xa một thế giới của AI, bán dẫn, tự động hóa và kinh tế số.

Nhưng có thực sự xa? Một thành phố càng thông minh càng cần những con người biết đối thoại. Một xã hội càng kết nối bằng công nghệ càng cần những giá trị giúp con người kết nối với nhau.

Một nền kinh tế càng dựa nhiều vào tri thức và sáng tạo càng cần một môi trường xã hội biết hợp tác, biết tôn trọng khác biệt và biết xây dựng niềm tin. Công nghệ có thể làm thành phố thông minh. Văn hóa mới làm thành phố có hồn. Đó cũng là lúc Quan họ có thể được nhìn nhận vượt ra ngoài phạm vi của một di sản cần bảo tồn. Quan họ có thể trở thành một phần của cách Bắc Ninh giáo dục thế hệ trẻ về văn hóa ứng xử. Một phần của cách thành phố xây dựng hình ảnh của mình. Một phần của kinh tế văn hóa và công nghiệp sáng tạo. Một phần của cách Bắc Ninh kể câu chuyện về mình với những người đến đây từ khắp nơi trên thế giới.

Tương lai không phủ lên quá khứ

Hãy hình dung một người trẻ Bắc Ninh. Buổi sáng, cô bước vào một nhà máy công nghệ cao. Trước mặt là những dây chuyền tự động, những thiết bị hiện đại, những sản phẩm được tạo ra để bước vào thị trường toàn cầu. Buổi chiều, cô trở về làng. Con đường quen thuộc vẫn đó. Mái đình vẫn đó. Người thân vẫn nói những câu chuyện của quê nhà. Và trong một đêm hội, cô có thể đứng giữa không gian văn hóa Quan họ để đắm mình trong đó. Cô không phải lựa chọn một trong hai thế giới. Cô chính là sự tiếp nối của cả hai. Đó cũng có thể là hình ảnh của Bắc Ninh trong tương lai.

Một thành phố hiện đại không nhất thiết phải cắt đứt với nguồn cội. Một nền kinh tế công nghệ cao không nhất thiết phải đồng nghĩa với sự đồng dạng văn hóa. Vấn đề không phải là truyền thống hay hiện đại. Vấn đề là truyền thống có trở thành nền móng cho hiện đại hay không. Nếu câu trả lời là có, người trẻ Bắc Ninh sẽ không phải là thế hệ đứng giữa hai thế giới, mà họ sẽ là thế hệ nối hai thế giới ấy lại với nhau.

"Nền văn hóa Kinh Bắc” - một lợi thế phát triển

Khi Bắc Ninh bước vào một giai đoạn phát triển mới, câu chuyện về vùng đất này cũng cần được kể ở một tầm vóc khác. Không chỉ là một địa phương công nghiệp phát triển nhanh. Không chỉ là một miền di sản giàu có. Mà là một thành phố hiện đại mang theo trong mình một nền văn hóa đủ sâu để tạo nên bản sắc riêng.

Quy hoạch điều chỉnh năm 2026 đặt tầm nhìn Bắc Ninh trở thành một thành phố xanh, văn minh, hiện đại, mang đậm bản sắc văn hóa Kinh Bắc; đồng thời hướng tới một nền kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, với khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo là những động lực tăng trưởng chủ yếu. Điều đó gợi ra một cách hiểu rất khác về chữ "bản sắc”. Bản sắc không nên là lớp áo cổ kính khoác lên một đô thị mới. Bản sắc phải là một phần của cách đô thị được hình thành. Khi đó, Kinh Bắc không nên chỉ xuất hiện trong những lễ hội, những biểu tượng trang trí hay những chương trình quảng bá. Kinh Bắc có thể đi vào kiến trúc. Đi vào không gian công cộng. Đi vào giáo dục. Đi vào du lịch. Đi vào công nghiệp sáng tạo. Đi vào thiết kế đô thị. Đi vào cách thành phố kể chuyện và cách người dân trải nghiệm thành phố.

Một quảng trường có thể được thiết kế để con người gặp nhau, trò chuyện với nhau thay vì chỉ đi qua. Một tuyến du lịch có thể đưa người ta từ nhà máy công nghệ cao đến làng nghề, từ sản phẩm của tương lai đến câu chuyện của nhiều thế hệ. Một chương trình giáo dục di sản có thể giúp một đứa trẻ không chỉ biết Quan họ là gì, mà hiểu vì sao cộng đồng đã gìn giữ nó qua hàng trăm năm. Một sản phẩm văn hóa mới có thể sử dụng công nghệ số để đưa những giá trị Kinh Bắc đến với một thế hệ chưa từng sống trong không gian làng xã truyền thống.

Khi ấy, bảo tồn không còn chỉ là giữ nguyên một hình hài. Bảo tồn là làm cho một giá trị tiếp tục sống trong một thời đại khác.

Bắc Ninh không thể là một bảo tàng khổng lồ

Bắc Ninh không thể chỉ sống bằng hoài niệm. Nhưng một thành phố không có ký ức cũng rất dễ trở thành một đô thị giống nhiều đô thị khác. Đây là bài toán khó. Không thể đóng cửa làng quê để biến chúng thành những "hiện vật”. Nhưng cũng không thể để đô thị hóa cuốn đi tất cả những dấu vết tạo nên căn tính của vùng đất.

Cần một cách tiếp cận thứ ba: để cái cũ và cái mới cùng sống, nhưng không biến cái cũ thành vật trang trí và cái mới thành sự lãng quên. Một khu công nghiệp hiện đại có thể tồn tại bên cạnh một không gian văn hóa cộng đồng. Một đô thị mới có thể giữ lại những lớp ký ức của vùng đất. Một tuyến trải nghiệm có thể đưa con người đi từ nhà máy đến làng quê, từ công nghệ đến thủ công, từ những sản phẩm của tương lai đến những câu chuyện của nhiều thế hệ. Đó không phải là sự pha trộn.Đó là sự cộng sinh.

Một thành phố đi rất nhanh nhưng vẫn nghe được tiếng quê mình. Có lẽ đó là hình ảnh đẹp nhất về Bắc Ninh trong những năm tới.

Từ "giữ di sản” đến "tạo ra tương lai”

Có lẽ thước đo quan trọng nhất của việc bảo tồn văn hóa không phải là chúng ta giữ lại được bao nhiêu hiện vật. Mà là bao nhiêu giá trị trong đó vẫn còn khả năng bước vào đời sống.

Một làng nghề chỉ thực sự sống khi sản phẩm của nó vẫn tìm được người sử dụng mới. Một không gian văn hóa chỉ thực sự sống khi người trẻ vẫn muốn bước vào đó. Một làn điệu chỉ thực sự sống khi nó không chỉ được biểu diễn để phục vụ du khách, mà vẫn còn khả năng tạo ra sự rung động giữa những con người đang sống hôm nay. Và một thành phố chỉ thực sự có bản sắc khi văn hóa không nằm trong những cuốn sách giới thiệu, những tấm biển hay những chương trình lễ hội, mà hiện diện trong chính cách thành phố được quy hoạch, được thiết kế và được trải nghiệm.

Đó là lý do Bắc Ninh cần nghĩ xa hơn câu chuyện bảo tồn. Cần nghĩ đến kinh tế văn hóa, công nghiệp sáng tạo, du lịch trải nghiệm, giáo dục di sản, thiết kế đô thị mang bản sắc và những phương thức mới để đưa văn hóa vào đời sống số.

Khi đó, văn hóa không đứng ngoài nền kinh tế. Văn hóa trở thành một phần của nền kinh tế tri thức. Và di sản không chỉ được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Nó còn có thể trở thành nguồn cảm hứng để thế hệ mới sáng tạo ra những giá trị mới.

Bắc Ninh của tương lai đang là một Bắc Ninh có bản sắc

Bắc Ninh đang đi về phía tương lai. Điều đáng kỳ vọng không phải là Bắc Ninh sẽ trở thành một thành phố hiện đại giống những thành phố khác. Mà là khi hiện đại hóa, Bắc Ninh vẫn khiến người ta nhận ra: Đây là Kinh Bắc. Một Kinh Bắc không đứng lại trong quá khứ. Một Kinh Bắc đang chuyển động. Một Kinh Bắc bước vào thời đại của công nghệ nhưng mang theo trong mình tiếng hát của những thế hệ đã đi qua.

Sẽ có những nhà máy mới. Những trung tâm đô thị mới. Những tuyến giao thông mới. Những công nghệ mới. Những ngành kinh tế mới. Nhưng tất cả những điều mới ấy sẽ có ý nghĩa hơn nếu chúng cùng góp phần làm nên một thành phố mà người dân có thể tự hào gọi là quê hương.

Bởi sau cùng, sự phát triển của một thành phố không chỉ được đo bằng những gì nó xây thêm. Nó còn được đo bằng những gì nó không đánh mất. Bắc Ninh không xây dựng tương lai trên một khoảng đất trống. Bắc Ninh đang xây dựng tương lai trên một nền văn hóa đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Tương lai của Bắc Ninh không nằm ở việc rời xa Kinh Bắc. Tương lai ấy có thể bắt đầu chính từ nền văn hóa Kinh Bắc.

Và đó có lẽ là điều làm Bắc Ninh khác biệt: Một thành phố đi rất nhanh về phía tương lai, nhưng vẫn nghe thấy tiếng quê mình trong mỗi bước đi./.