Bảo vệ bản quyền, động lực sáng tạo

Môi trường số mở ra cơ hội chưa từng có để tác phẩm tiếp cận công chúng. Chỉ với vài thao tác, một bức ảnh, video hay tác phẩm mỹ thuật có thể được chia sẻ tới hàng nghìn người. Tuy nhiên, khả năng lan tỏa càng lớn cũng đồng nghĩa nguy cơ tác phẩm bị sao chép, chỉnh sửa, khai thác ngoài ý muốn càng cao.

Nhiếp ảnh là một trong những lĩnh vực mà việc vi phạm bản quyền xảy ra thường xuyên, ở nhiều phương thức, cấp độ khác nhau. Anh Nguyễn Trọng Hiếu, hội viên Chi hội Nhiếp ảnh (Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh) chia sẻ: "Tôi từng rất bức xúc khi phát hiện tác phẩm của mình được sử dụng trong sách, tạp chí, tài liệu, ấn phẩm quảng bá mà không được hỏi ý kiến. Có trường hợp không xin phép, không trả nhuận bút ảnh, thậm chí không ghi tên tác giả. Một số tác phẩm chỉ được trả nhuận bút ảnh sau khi tôi kiến nghị, nhưng mức trả cũng rất thấp”.

Tương tự nhiếp ảnh, câu chuyện về bản quyền âm nhạc cũng khá phức tạp từ thực tế khai thác, sử dụng tác phẩm. Có những ca khúc được đưa vào chương trình biểu diễn mà chưa xin phép, tên tác giả bị bỏ qua, có tác phẩm còn bị cải biên, cắt xén, làm biến dạng tinh thần sáng tạo ban đầu. Những hành vi tưởng như là "sơ suất” trong sử dụng tác phẩm đó thực chất đã xâm phạm trực tiếp quyền nhân thân, quyền tài sản của tác giả, đồng thời là thể hiện sự thiếu tôn trọng đối với công sức, trí tuệ và dấu ấn sáng tạo của người nghệ sĩ.

Từng trải qua thực tế này, Nhạc sĩ Ngọc Lương, hội viên Chi hội Âm nhạc tỉnh Bắc Ninh, hội viên Hội Nhạc sĩ Việt Nam cho biết: "Tác phẩm "Trảy hội xuân” của tôi từng được lan truyền rộng rãi trên các sân khấu và không gian mạng nhưng rất hiếm khi có sự xin phép. Thậm chí, có chương trình khi giới thiệu tác phẩm còn quên cả tên tác giả. Trước thực tế đó, tôi đã thực hiện đăng ký quyền tác giả và sau đó có sự thay đổi rõ rệt, tác phẩm không chỉ có cơ sở pháp lý vững chắc, mà còn tạo nguồn thu tác quyền ổn định, chính đáng từ các đơn vị khai thác và nền tảng trực tuyến. Với kinh nghiệm bản thân, tôi cho rằng các nghệ sĩ cần chủ động đăng ký bản quyền ngay từ khi tác phẩm hoàn thành hoặc trước khi công bố rộng rãi”.

Dưới góc nhìn của chuyên gia tư vấn pháp luật, Luật sư, Thạc sĩ Lê Thị Mai, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh, Giám đốc Công ty Luật trách nhiệm hữu hạn Thanh Tín phân tích: "Quyền tác giả được pháp luật bảo hộ ngay khi tác phẩm được sáng tạo và định hình, không phụ thuộc vào việc đăng ký. Tuy nhiên, trong thực tế, đăng ký quyền tác giả là cách chủ động tạo lập một căn cứ pháp lý quan trọng để phòng ngừa việc sử dụng trái phép, đồng thời giúp người sáng tạo thuận lợi hơn trong việc chứng minh quyền của mình khi phát sinh tranh chấp”.

Tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật

Trước những thay đổi nhanh chóng của đời sống số, cùng với việc hoàn thiện cơ chế quản lý và tăng cường kiểm tra xử lý vi phạm, việc đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao ý thức tự giác của mỗi chủ thể sử dụng tác phẩm, từng bước hình thành văn hóa tôn trọng bản quyền trong cộng đồng là nhiệm vụ quan trọng.

Theo nghệ sĩ nhiếp ảnh Vương Quế Lâm, Chi hội trưởng Chi hội Nhiếp ảnh, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh, tình trạng sử dụng tác phẩm chưa xin phép, không ghi rõ nguồn, rõ tên tác giả hoặc khai thác sai mục đích diễn ra phổ biến, một phần do thiếu hiểu biết, một phần do ý thức tuân thủ pháp luật chưa đầy đủ. Vì vậy, tuyên truyền, phổ biến pháp luật và nâng cao nhận thức cộng đồng cần được xem là giải pháp căn cơ để phòng ngừa vi phạm. Khi tác phẩm được tôn trọng, quyền tác giả được ghi nhận và thực thi nghiêm túc, người sáng tạo sẽ có thêm niềm tin, động lực đầu tư cho những tác phẩm mới.

Thời gian qua, công tác tuyên truyền được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch triển khai song hành với hoạt động kiểm tra, xử lý vi phạm. Trên cơ sở chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và UBND tỉnh, Sở chủ động tham mưu, tổ chức kiểm tra việc chấp hành pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan, qua đó từng bước nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, ý thức tuân thủ pháp luật của tổ chức, cá nhân.

Cụ thể, trong đợt kiểm tra chuyên đề tháng 5/2026, đoàn công tác của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiến hành kiểm tra 19 cơ sở gồm: 4 cơ sở liên quan đến bản quyền chương trình máy tính, 4 cơ sở về bản quyền phim, 3 cơ sở về chương trình truyền hình và 8 cơ sở về trò chơi điện tử trên môi trường mạng. Qua kiểm tra, có 2 cơ sở vi phạm quy định về bản quyền chương trình máy tính bị xử lý. Đáng chú ý, hoạt động kiểm tra không chỉ tập trung vào việc phát hiện, xử lý vi phạm mà được thực hiện theo hướng kết hợp giữa kiểm tra, tuyên truyền, phổ biến và hướng dẫn pháp luật. Đây là cách tiếp cận có ý nghĩa thiết thực, góp phần chuyển từ xử lý vi phạm sang chủ động phòng ngừa, giúp các tổ chức, doanh nghiệp nhận diện rõ hơn trách nhiệm của mình trong việc tôn trọng và thực thi quyền tác giả, quyền liên quan.

Cùng với kiểm tra, hướng dẫn tại cơ sở, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành văn bản đề nghị các xã, phường đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn thực hiện quy định pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan, nhất là đối với các tổ chức, cá nhân sử dụng tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình trong hoạt động kinh doanh, thương mại. Tuyên truyền, hướng dẫn các cơ sở karaoke, vũ trường, quán bar, nhà hàng, khách sạn, trung tâm thương mại và cơ sở dịch vụ khi sử dụng tác phẩm thực hiện đầy đủ quyền, nghĩa vụ theo quy định của pháp luật.

Tôn trọng bản quyền không chỉ là yêu cầu của pháp luật mà cần trở thành chuẩn mực trong đời sống sáng tạo. Đó là nền tảng bảo vệ giá trị tác phẩm, tiếp sức cho người nghệ sĩ và góp phần kiến tạo môi trường văn hóa chuyên nghiệp, minh bạch, thượng tôn pháp luật.