Gìn giữ hồn cốt văn hóa Kinh Bắc

Bắc Ninh là miền quê của những làn điệu dân ca quan họ mượt mà, sâu lắng, nơi lưu giữ tranh dân gian Đông Hồ nổi tiếng cùng hệ thống di tích lịch sử, văn hóa đặc sắc. Trải qua quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa mạnh mẽ, vùng đất này vẫn giữ được bản sắc riêng, để văn hóa trở thành mạch ngầm bền bỉ trong đời sống cộng đồng.

Một trong những dấu ấn nổi bật thể hiện tư duy "lấy văn hóa làm nền tảng phát triển” của Bắc Ninh là công tác bảo tồn và phát huy giá trị dân ca quan họ Bắc Ninh - di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh năm 2009.

Dân ca quan họ vốn là một loại hình văn hóa đặc sắc thể hiện đời sống tinh thần phong phú, tinh tế của người dân Bắc Ninh. Tuy nhiên, do ảnh hưởng của chiến tranh, biến động thời cuộc nên có giai đoạn quan họ mai một, các hoạt động diễn xướng gần như vắng bóng trong đời sống.

Nhận thức đúng tầm quan trọng của văn hóa, từ những năm 60 của thế kỷ XX, dù điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, ngành Văn hóa Hà Bắc vẫn quyết tâm triển khai công tác sưu tầm dân ca quan họ, ghi âm trực tiếp tại các làng quan họ với giọng hát của các nghệ nhân dân gian.

Sau đó, nhạc sĩ, nhà nghiên cứu Phạm Hồng Thao ký âm, biên soạn hàng nghìn bài quan họ cổ, với nhiều dị bản quý thành các tuyển tập có giá trị, lưu giữ vốn quý của cha ông cho các thế hệ mai sau.

Sau năm 2009, Bắc Ninh tiếp tục đẩy mạnh đầu tư cho công tác bảo tồn, truyền dạy và phát huy giá trị di sản. Tỉnh mở các lớp truyền dạy dân ca quan họ ở nhiều địa phương, dành cho nhiều lứa tuổi, đặc biệt là thanh, thiếu niên.

Toàn tỉnh hiện có hàng trăm làng quan họ thực hành với nhiều câu lạc bộ quan họ. Một số địa phương xây dựng mô hình câu lạc bộ quan họ măng non, đưa dân ca quan họ vào trường học để nuôi dưỡng tình yêu di sản.

Quan tâm gìn giữ không gian văn hóa quan họ, nhiều "nhà chứa quan họ” tại các làng quan họ gốc như Viêm Xá, Đương Xá, Thị Cầu, Lũng Giang… được trùng tu hoặc xây dựng theo kiến trúc truyền thống.

Các nghệ nhân quan họ được phong tặng danh hiệu, hưởng chế độ đãi ngộ nhằm động viên tinh thần và tạo điều kiện tiếp tục truyền dạy cho thế hệ trẻ. Các kỳ Festival gắn với quảng bá di sản văn hóa là hoạt động văn hóa đặc sắc, thu hút đông đảo Nhân dân, du khách gần xa, khẳng định thương hiệu văn hóa Bắc Ninh.

Liền anh Nguyễn Văn Quân (làng quan họ thực hành Cung Kiệm, phường Quế Võ) bày tỏ: "Các lễ hội thu hút đông đảo Nhân dân và du khách thập phương. Mỗi lần cất câu hát giữa hội, thấy khán giả chăm chú lắng nghe, tôi càng thêm tự hào và mong muốn tiếp tục gìn giữ, lan tỏa giá trị di sản trong đời sống".

Không chỉ dân ca quan họ, Bắc Ninh còn chú trọng bảo tồn và phát huy giá trị tranh dân gian Đông Hồ, dòng tranh mang đậm hồn cốt văn hóa Việt. Tỉnh đã có giải pháp hỗ trợ nghệ nhân, bảo tồn làng nghề, quảng bá giá trị tranh Đông Hồ gắn với phát triển du lịch văn hóa.

Tháng 12/2025, UNESCO ghi danh Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại. Bên cạnh đó, tỉnh quan tâm trùng tu, tôn tạo nhiều di tích lịch sử, văn hóa tiêu biểu như chùa Dâu, chùa Bút Tháp, đền Đô, Văn Miếu Bắc Ninh, chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Bổ Đà,…

Khẳng định thương hiệu

Trong quá trình đưa tỉnh trở thành một trong những trung tâm công nghiệp lớn của cả nước, Bắc Ninh vẫn kiên trì quan điểm phát triển hài hòa giữa kinh tế và văn hóa. Văn hóa trở thành nền tảng tinh thần, tạo nên bản sắc và sức hấp dẫn riêng của địa phương trong quá trình hội nhập quốc tế.

Nếu sự quan tâm của cấp ủy, chính quyền là nền tảng quan trọng thì chính tình yêu quê hương, ý thức gìn giữ di sản của Nhân dân đã tạo nên sức sống bền bỉ cho văn hóa Bắc Ninh hôm nay.

Ở các làng quan họ, nhiều nghệ nhân cao tuổi vẫn miệt mài truyền dạy từng câu hát, lề lối, phong tục cho lớp trẻ. Từ những liền anh, liền chị đến các em nhỏ trong các câu lạc bộ quan họ măng non, tất cả đang góp phần để câu hát quan họ tiếp tục ngân vang.

Hội rước pháo Đồng Kỵ (phường Đồng Nguyên) thu hút đông đảo du khách gần xa.

Tinh thần gìn giữ và lan tỏa văn hóa quê hương còn thể hiện sinh động qua cách những người con Bắc Ninh đưa hình ảnh quê hương đến gần hơn với công chúng. Sự kết hợp giữa các nghệ sĩ Tuấn Cry, Hòa Minzy và Xuân Hinh trong sản phẩm âm nhạc "Bắc Bling” thời gian qua đã tạo nên hiệu ứng mạnh mẽ trên mạng xã hội và trong đời sống văn hóa đại chúng.

Không chỉ là một sản phẩm giải trí, "Bắc Bling” còn khéo léo đưa hình ảnh, ngôn ngữ, âm nhạc và tinh thần Kinh Bắc đến với đông đảo công chúng trong và ngoài nước. Từ chất liệu văn hóa truyền thống, các nghệ sĩ đã tạo nên một sản phẩm âm nhạc mang hơi thở hiện đại nhưng vẫn đậm đà bản sắc quê hương, làm mới hình ảnh văn hóa Bắc Ninh trong đời sống số trong nước và toàn cầu.

Khắc ghi lời dạy của Bác Hồ, người Bắc Ninh giữ gìn văn hóa không chỉ bằng bảo tồn nguyên trạng mà còn bằng việc làm cho văn hóa sống trong đời sống hôm nay, đi vào trái tim của thế hệ trẻ và vươn ra thế giới.

Vừa qua, tại kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, đại biểu Bắc Ninh Nguyễn Thị Quý (liền chị Thanh Quý) tham gia thảo luận về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam đã tự hào khẳng định: "Trước khi sáp nhập, cả Bắc Ninh và Bắc Giang đều là những địa phương rất quan tâm, đầu tư cho văn hóa, đặc biệt là lĩnh vực văn hóa truyền thống. Ngay sau sáp nhập, tỉnh Bắc Ninh ban hành chính sách về phát triển văn hóa trên cơ sở kế thừa, chọn lọc những chính sách ưu việt của hai địa phương”.

Những làn điệu quan họ vẫn ngân vang bên dòng sông Cầu, những bức tranh Đông Hồ vẫn lưu giữ hồn quê Việt, những giá trị truyền thống được tiếp nối bằng tinh thần sáng tạo mới mẻ của lớp trẻ hôm nay. Bắc Ninh đang là điểm đến hấp dẫn với các nhà đầu tư, du khách gần xa. Tất cả góp phần khẳng định: Văn hóa đi trước soi đường, tạo nền tảng vững chắc, động lực mạnh mẽ thúc đẩy Bắc Ninh cùng cả nước phát triển nhanh, bền vững.