Không gian di sản trong cộng đồng

Đều đặn vào ngày 13 và 23 âm lịch hằng tháng, nhà chứa quan họ ở Trung tâm Văn hóa đình Lim lại vang lên những câu hát đối đáp mượt mà của các thành viên Câu lạc bộ quan họ làng Lũng Giang (xã Tiên Du). Không nhạc đệm, không sân khấu cầu kỳ, những liền anh, liền chị ở nhiều độ tuổi vẫn say sưa luyện từng câu ca, nhịp phách, giữ đúng lề lối quan họ cổ truyền với tiêu chí "vang, rền, nền, nẩy”.

Được thành lập từ năm 1997, đến nay Câu lạc bộ quan họ làng Lũng Giang có hơn 60 thành viên thuộc nhiều thành phần nghề nghiệp khác nhau như nông dân, cán bộ hưu trí, tiểu thương… Nhiều người có thể thuộc từ 100-150 bài quan họ cổ.

Ông Nguyễn Hữu Viêm, Chủ nhiệm Câu lạc bộ quan họ làng Lũng Giang chia sẻ: "Những thành viên mới tham gia chưa biết hát được những người có kinh nghiệm trong câu lạc bộ uốn nắn từng câu hát. Chúng tôi đã đi biểu diễn, giao lưu ở nhiều nơi, trong đó có cả Thành phố Hồ Chí Minh để giới thiệu, quảng bá di sản quý báu do cha ông để lại”.

Sau 17 năm được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (năm 2009), Dân ca Quan họ Bắc Ninh không chỉ là niềm tự hào của người Kinh Bắc mà còn trở thành sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn du khách trong và ngoài nước. Những năm qua, tỉnh Bắc Ninh triển khai nhiều chính sách nhằm bảo tồn và phát huy giá trị dân ca quan họ như phục dựng nhà chứa quan họ, xây dựng chòi hát, hỗ trợ nghệ nhân và duy trì hoạt động của các câu lạc bộ.

Đến nay, toàn tỉnh có khoảng 260 làng quan họ thực hành và hơn 600 câu lạc bộ quan họ với gần 10 nghìn hội viên tham gia sinh hoạt thường xuyên. Nhiều câu lạc bộ hoạt động hiệu quả như: Làng Diềm, Hữu Chấp, Đương Xá (phường Kinh Bắc); Thị Cầu (phường Vũ Ninh); Bồ Sơn (phường Võ Cường); Lim, Nội Duệ (xã Tiên Du); Ngang Nội (xã Liên Bão); Tam Sơn (phường Tam Sơn), Đồng Kỵ (phường Đồng Nguyên)…

Ông Nguyễn Văn Đáp, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh cho biết: "Tỉnh đã đầu tư xây dựng nhiều chòi biểu diễn quan họ phục vụ hoạt động giao lưu tại lễ hội; phục dựng hơn 10 nhà chứa quan họ theo lối cổ với kinh phí khoảng 100 tỷ đồng, trở thành điểm đến tham quan của khách du lịch. Sau sáp nhập, hiện nay, Bắc Ninh có khoảng 260 làng quan họ thực hành và hơn 600 câu lạc bộ quan họ với gần 10 nghìn hội viên tham gia. Nhiều câu lạc bộ vẫn duy trì biểu diễn, sinh hoạt, truyền dạy quan họ”.

Gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch

Bắc Ninh - Kinh Bắc vốn là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa với kho tàng di sản văn hóa đặc sắc. Hiện nay, trên địa bàn tỉnh có hàng trăm câu lạc bộ dân ca quan họ, chèo, ca trù, hát then - đàn tính, dân ca các dân tộc thiểu số duy trì hoạt động thường xuyên, nền nếp.

Các câu lạc bộ trở thành hạt nhân quan trọng trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể, làm phong phú đời sống tinh thần Nhân dân, đồng thời góp phần phát triển du lịch và thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương. Phần lớn các câu lạc bộ duy trì sinh hoạt định kỳ tại nhà văn hóa thôn, tổ dân phố, nhà chứa quan họ. Không ít câu lạc bộ đạt thành tích cao tại các hội thi, hội diễn trong và ngoài tỉnh, trở thành điểm sáng của phong trào văn hóa ở cơ sở.

Câu lạc bộ hát then - đàn tính xã Sơn Hải trình diễn tại chương trình Trưng bày tư liệu tinh hoa di sản văn hóa Bắc Ninh năm 2026.

Điều đáng mừng, không chỉ Dân ca quan họ Bắc Ninh, nhiều loại hình dân ca khác cũng trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn du khách thông qua hoạt động của câu lạc bộ. Tại xã Sơn Hải - nơi có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, phong trào văn hóa, văn nghệ nhiều năm qua luôn được duy trì dù đời sống kinh tế người dân vẫn còn nhiều khó khăn.

Nổi bật là Câu lạc bộ hát then - đàn tính xã Sơn Hải, thành lập năm 2014 với 17 thành viên do nghệ nhân Ưu tú Lục Văn Tích làm chủ nhiệm. Ngoài duy trì truyền dạy cho học sinh và người dân địa phương, câu lạc bộ còn tham gia biểu diễn phục vụ du khách tại nhiều điểm du lịch trong và ngoài xã. Một buổi biểu diễn (khoảng 1 tiếng), mỗi thành viên cũng có thu nhập 300 nghìn đồng.

Thời gian tới, các cấp chính quyền và ngành chức năng cần đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng trong việc bảo tồn di sản; hỗ trợ cơ sở vật chất, mở rộng không gian sinh hoạt, biểu diễn; tổ chức nhiều hội thi, liên hoan. Đặc biệt, cần có cơ chế khuyến khích thế hệ trẻ tham gia vào các câu lạc bộ nhằm tạo nguồn lực kế cận cho công tác bảo tồn di sản.

Trong định hướng phát triển văn hóa, xã hội và con người giai đoạn 2025 - 2030, tỉnh Bắc Ninh xác định xây dựng con người phát triển toàn diện trên nền tảng kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống và hiện đại; đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa gắn với quảng bá hình ảnh địa phương.

Trong đó, dân ca quan họ, nghệ thuật chèo, các làng nghề truyền thống cùng những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc thiểu số tiếp tục được lựa chọn là những sản phẩm văn hóa chủ lực, tạo dấu ấn riêng cho vùng đất Kinh Bắc giàu truyền thống văn hiến.