Phóng viên (PV): Ông từng nhận định Tết đang chuyển dịch từ "văn hóa nông nghiệp" sang "văn hóa đô thị". Tại "siêu đô thị" TP Hồ Chí Minh, sự chuyển dịch này đang tạo nên những nét đặc trưng Tết ở TP Hồ Chí Minh?

Ông Nguyễn Hiếu Tín: Văn hóa luôn có thế "động", để thích ứng với thời đại, nhất là trong quá trình hội nhập, khiến văn hóa Tết cũng có những thay đổi nhất định. Tết ở TP Hồ Chí Minh là một minh chứng rất sinh động cho quá trình chuyển dịch văn hóa này. Nếu Tết của văn hóa nông nghiệp gắn với nhịp mùa vụ, với làng xã khép kín, thì Tết TP Hồ Chí Minh với không gian đô thị, hiện đại, mang tính mở, linh hoạt và đa diện hơn. Ở không gian này, người ta không nhất thiết "về quê mới có Tết”, mà Tết có thể được kiến tạo ngay trong không gian đô thị với các biểu trưng văn hóa và loại hình giải trí, từ đường hoa Nguyễn Huệ, hội sách mùa xuân, hoạt động trung tâm thương mại, cho đến không gian Tết được trang trí điểm check-in ở những quán cà phê, không gian sáng tạo trên đường phố...

Điểm rất riêng của Tết ở TP Hồ Chí Minh là tính đa văn hóa và bao dung, nghĩa tình. Từ người Bắc, Trung, Nam, người Việt và người nước ngoài, truyền thống và hiện đại cùng tồn tại trong một không khí chung, chan hòa. Có nhiều gia đình vẫn giữ nếp gói bánh chưng ngày Tết, cúng Giao thừa. Nhưng cũng không ít người đón Tết bằng những chuyến du lịch ngắn ngày, hay những buổi gặp gỡ bạn bè đầu xuân. Tết ở một siêu đô thị như TP Hồ Chí Minh vì thế không "nhạt đi”, mà chuyển hóa sang một dạng thức mới như Tết của trải nghiệm, của thưởng lãm, của cảm xúc đô thị-nơi giá trị truyền thống được tái diễn phù hợp với đời sống hiện đại. Có thể thấy từ giá trị "ăn Tết" xưa đang có xu hướng chuyển sang từ "chơi Tết" ngày nay.

PV: Một bộ phận người trẻ và các gia đình hiện đại tại TP Hồ Chí Minh đang mắc hội chứng "sợ Tết" vì áp lực tài chính và các tập tục rườm rà. Phải chăng những giá trị truyền thống cũ đang trở thành gánh nặng thay vì niềm vui trong nhịp sống hiện đại?

Ông Nguyễn Hiếu Tín: Cảm giác sợ Tết hiện nay ở người trẻ là một chỉ báo sự thay đổi trong xã hội khi vật chất "lên ngôi” trong đời sống đô thị, công nghiệp. Do đó, sẽ có người cảm giác "sợ" Tết vì nỗi lo cơm áo, gạo tiền. Ngược lại, có những người vẫn mong đến Tết để được thụ hưởng sự thoải mái, vui tươi sau một thời gian lao động nhọc nhằn. Trong xã hội nông nghiệp trước đây, Tết là thời điểm nghỉ ngơi sau một năm lao động, là lúc cộng đồng cùng chia sẻ, có ít ăn ít, có nhiều ăn nhiều. Nhưng trong nhịp sống đô thị hiện nay, đặc biệt ở TP Hồ Chí Minh, Tết lại vô tình bị "gắn thêm” nhiều áp lực: Tài chính, hình thức, quà cáp, lễ nghi và cả những kỳ vọng xã hội. Khi các nghi thức truyền thống không còn xuất phát từ nhu cầu nội tâm mà trở thành chuẩn mực phải hoàn thành, thì niềm vui rất dễ chuyển hóa thành gánh nặng. Người trẻ không phải "sợ Tết” mà sợ những áp lực bao quanh Tết: Sợ chi tiêu quá khả năng, sợ so sánh, sợ những câu hỏi riêng tư, sợ không đáp ứng được hình ảnh "một cái Tết trọn vẹn” theo khuôn mẫu cũ. Vấn đề vì thế không nằm ở việc giữ hay bỏ truyền thống, mà ở sự điều chỉnh cách thực hành văn hóa. Truyền thống chỉ thực sự sống khi nó tạo ra sự an lành, chứ không phải mệt mỏi. Một cái Tết giản dị hơn, bớt hình thức hơn, tôn trọng lựa chọn cá nhân hơn-vẫn có thể là một cái Tết rất Việt, rất có chiều sâu văn hóa.

PV: Với phương châm "dụng cổ suy kim" (dùng cái xưa để ngẫm cái nay), theo ông, chính quyền TP Hồ Chí Minh cần làm gì để "thổi hồn" hiện đại vào các di sản văn hóa truyền thống, giúp chúng sống được trong đời sống đương đại? 

ThS Nguyễn Hiếu Tín tặng thư pháp cho trẻ em dịp đầu xuân. Ảnh do nhân vật cung cấp.

Ông Nguyễn Hiếu Tín: Tôi nghĩ rằng, điều quan trọng là cần chuyển từ tư duy "bảo tồn tĩnh” sang "bảo tồn sống”. Di sản văn hóa Tết không nên chỉ được trưng bày hay tái hiện theo kiểu minh họa, mà cần được đặt vào đời sống đương đại, để người dân và du khách cùng tham gia, cùng trải nghiệm. TP Hồ Chí Minh có lợi thế rất lớn về không gian đô thị, về tính đa văn hóa và khả năng sáng tạo. Ví như, kể những câu chuyện "Tết Sài Gòn” thông qua các triển lãm, trình diễn, trưng bày hiện vật bảo tàng, các workshop ngắn về văn hóa Tết, tín ngưỡng đầu năm... để du khách không chỉ "xem Tết” mà "sống trong Tết”. Hoặc khai thác tuyến tour văn hóa sông nước Sài Gòn, kết hợp những điểm du lịch tâm linh (lăng Ông, đình, chùa, miếu...) với văn hóa ẩm thực ngày Tết và biểu diễn nghệ thuật thành các tour chuyên đề ngắn ngày, phù hợp với nhịp du lịch đô thị. Khi đó, Tết không chỉ là sinh hoạt văn hóa nội địa, mà trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa có chiều sâu, đủ sức chạm tới du khách trong và ngoài nước.

PV: Nếu chọn một từ khóa để định hướng cho việc phát triển văn hóa Tết của TP Hồ Chí Minh trong những năm tới, vừa giữ được bản sắc phương Nam vừa hội nhập quốc tế, ông sẽ chọn từ khóa nào và tại sao?

Ông Nguyễn Hiếu Tín: Nếu chọn một từ khóa, tôi chọn từ "bao dung” và "nghĩa tình”-Xuân bao dung-Tết nghĩa tình. Bởi lẽ, bao dung và nghĩa tình là tinh thần rất Nam Bộ, là nét đẹp của Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh. Bao dung để dung chứa sự đa diện, đa tầng của văn hóa Tết: Vừa truyền thống, vừa hiện đại, vừa ăn tết (ở nhà) vừa chơi Tết (du lịch), vừa tín ngưỡng, vừa trải nghiệm. Bao dung, nghĩa tình để người trẻ không bị áp lực, người lớn tuổi không bị lạc lõng và du khách quốc tế vẫn tìm thấy sự ấm áp của Tết Việt. Một nền văn hóa Tết bao dung, nghĩa tình sẽ không áp đặt khuôn mẫu, mà mở ra không gian cho sáng tạo, cho hội nhập, nhưng vẫn giữ được cái cốt lõi là tình người, nghĩa gia đình và niềm hy vọng đầu xuân. Tết ở TP Hồ Chí Minh, nếu giữ được tinh thần bao dung và nghĩa tình ấy, sẽ vừa rất riêng, vừa rất quốc tế.

PV: Cảm ơn ông về những chia sẻ trên!