Nghĩa trang Liệt sỹ Quốc gia Vị Xuyên. Ảnh: Minh Tâm/TTXVN

"… Anh từng có tên như bao khuôn mặt khác
Tổ quốc không mất tên Anh
Chỉ lặng thầm nhận về mình nỗi đau xanh cùng năm tháng…”

Đất nước đã thống nhất, hòa bình nhưng những nỗi đau chiến tranh để lại vẫn hiện hữu. Biết bao gia đình đến nay vẫn khắc khoải ngóng trông, mỏi mòn tìm hài cốt người thân. Hàng vạn liệt sỹ vẫn nằm lại nơi điệp trùng rừng núi, hay dưới những thung sâu. Ở nhiều nghĩa trang vẫn có những ngôi mộ "liệt sỹ chưa xác định được danh tính”. Tìm kiếm, quy tập và trả lại tên cho liệt sỹ chính là mệnh lệnh trái tim, là đạo lý "uống nước nhớ nguồn”.

Nỗi day dứt trả lại tên cho liệt sỹ

Nghĩa trang liệt sỹ quốc gia Vị Xuyên ở Hà Giang có trên 2.000 ngôi mộ liệt sỹ là những người đã từng anh dũng chiến đấu và hy sinh trong cuộc chiến bảo vệ biên giới phía Bắc. Trong đó có hàng trăm mộ chưa xác định được thông tin. Những ngày tháng 7 này, hương khói vấn vít quanh Đài hương và các phần mộ liệt sỹ như khẳng định, đồng bào, nhân dân cả nước không bao giờ quên sự hy sinh anh dũng để bảo vệ từng tấc đất Tổ quốc của các anh hùng, liệt sỹ.

Theo Phó Giám đốc Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tỉnh Hà Giang Phạm Ngọc Dũng, trong tổng số trên 2.900 mộ liệt sỹ ở 9 nghĩa trang theo dọc biên giới của tỉnh có trên 1.600 mộ là liệt sỹ có danh tính, còn lại trên 1.300 phần mộ liệt sỹ "thiếu một phần hoặc chưa xác định được danh tính thông tin". Do hoàn cảnh chiến tranh để lại nên việc này là nỗi day dứt đối với những gia đình, thân nhân liệt sỹ, đồng đội họ và của cả tỉnh Hà Giang.

Ông Phạm Ngọc Dũng cũng khẳng định, tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sỹ là việc làm hết sức ý nghĩa, là nhiệm vụ chính trị quan trọng, là trách nhiệm và thể hiện sâu sắc đạo lý, truyền thống "Đền ơn đáp nghĩa" của dân tộc đối với công lao to lớn của các anh hùng, liệt sỹ. Tỉnh Hà Giang đã, đang tập trung chỉ đạo thực hiện công tác này. Theo đó, Ủy ban nhân dân tỉnh đã giao cho Sở Lao động-Thương binh và Xã hội thực hiện phương án điều tra thông tin về liệt sỹ, nghĩa trang liệt sỹ, phối hợp với các ngành bên Quân đội, các huyện và nhân dân trên địa bàn rà soát và phát hiện, quy tập hài cốt liệt sỹ về các nghĩa trang ở tỉnh. Các cấp, các ngành, các địa phương, đơn vị trên địa bàn tỉnh đã thực hiện nghiêm túc, tích cực, hiệu quả công tác này.

"Phương châm của tỉnh là làm dứt điểm, rõ thông tin trước, phát hiện đến đâu, làm ngay đến đó; từng bước kết luận địa bàn, khoanh vùng các khu vực trọng tâm, trọng điểm cần ưu tiên tìm kiếm, quy tập; tổ chức khảo sát tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ dứt điểm tại địa bàn các xã biên giới huyện Vị Xuyên. Đặc biệt là chủ động phối hợp với các cơ quan chuyên môn trong giám định ADN nhằm xác định danh tính các liệt sỹ còn thiếu thông tin”- ông Phạm Ngọc Dũng cho biết.

Thắp hương tưởng nhớ các liệt sỹ tại Nghĩa trang Liệt sỹ Quốc gia Vị Xuyên. Ảnh: Minh Tâm/TTXVN

Không chỉ ở Hà Giang, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ còn thiếu thông tin là chủ trương, nhiệm vụ chính trị thiêng liêng của Đảng, Nhà nước cũng như của toàn quân và toàn dân. Trải qua các cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc và bảo vệ Tổ quốc, đất nước ta có khoảng 1,2 triệu người con ưu tú ngã xuống, hiện còn gần 200.000 hài cốt liệt sỹ chưa được tìm thấy và gần 300.000 liệt sỹ chưa xác định được danh tính.

Ngay từ sau năm 1975, Đảng, Nhà nước và Quân đội đã tổ chức tìm kiếm, quy tập hài cốt bộ đội hy sinh tại chiến trường về các nghĩa trang liệt sỹ để chăm lo hương khói. Song, đây là nhiệm vụ rất khó khăn, phức tạp vì có rất nhiều liệt sỹ hy sinh từ thời chống Pháp, ở nhiều địa bàn cả trong nước và ngoài nước. Sau chiến tranh, địa giới hành chính các tỉnh, thành phố cũng có nhiều thay đổi, một số đơn vị chiến đấu trước đây nay đã giải thể, sáp nhập, cơ động về các địa bàn khác. Nhân chứng lịch sử người còn, người mất, tuổi cao, trí nhớ suy giảm; địa hình đồi núi phức tạp, còn sót lại nhiều bom, mìn, vật cản.

Trong chiến tranh, việc chôn cất, an táng hài cốt liệt sỹ và quản lý hồ sơ báo tử chưa được lập sơ đồ đầy đủ. Một bộ phận không nhỏ mộ không có hài cốt hoặc mẫu đã được chôn cất trong thời gian quá dài không có khả năng giám định hoặc chất lượng ADN còn lưu lại kém. Bên cạnh đó, trang thiết bị giám định của các đơn vị đã quá cũ, chưa được tự động hóa, thường xuyên hỏng hóc, ảnh hưởng rất lớn đến tiến độ phân tích. Thậm chí, một số kết quả giám định có sự trùng lặp ngẫu nhiên về ADN, có trường hợp một mẫu hài cốt liệt sỹ trùng lặp với trên 20 thân nhân liệt sỹ ở các tỉnh khác nhau dẫn tới việc phân tích mất rất nhiều thời gian mới ra kết quả.

Mở ra hy vọng xác định danh tính liệt sỹ

Theo Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, thời gian qua, Bộ đã chủ động phối hợp với Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Viện Hàn lâm Khoa học Công nghệ Việt Nam, các cơ quan, chuyên gia trong và ngoài nước nghiên cứu, đề ra các giải pháp nhằm tăng cường xử lý vấn đề xác định danh tính hài cốt liệt sỹ. Trong đó, đã tiếp nhận và khai thác kết quả giải mã ký hiệu, phiên hiệu đơn vị quân đội trong chiến tranh để xác định địa điểm liệt sỹ hy sinh, phục vụ cho việc xác định hài cốt liệt sỹ còn thiếu thông tin.

Việt Nam cũng nhận được sự giúp đỡ, chia sẻ kinh nghiệm thông qua việc hợp tác với Chính phủ Argentina trong vấn đề nhân chủng học và giám định pháp y; Bản ghi nhớ ý định về việc Mỹ hỗ trợ Việt Nam nâng cao năng lực định danh hài cốt trong chiến tranh được ký giữa Cơ quan Việt Nam tìm kiếm người mất tích và Cơ quan Phát triển quốc tế Mỹ...